Geen wonder dat je het niet ziet

door Jornt Leeflang

 

Afb. 2. Die vermaerde Coopstadt van Amstelredam (bewerkt).

Door de bomen het bos niet meer zien; door de objecten de objecten niet meer zien; hiding in plain sight. Deze uitdrukkingen zijn allemaal toepasbaar op de beroemde kaart-in-vogelperspectief van Amsterdam van Cornelis Anthonisz uit 1544. Deze houtsnede is een wandkaart van ongeveer één vierkante meter, waarop ruim 15.000 objecten zijn te zien. Geen wonder dat je niet alle objecten met het blote oog kunt ontdekken en zien.

 

In september 2018  schreven Marissa Griffioen en Bram Vannieuwenhuyze een blog over deze digitale kaartanalyse. Daarbij werd ingegaan op de methode van het digitaal ontleden van deze kaart, en de hardware die daarvoor is gebruikt. Een kleine anderhalf jaar later, in januari 2020, werd tijdens de Jansoniuslezing door studenten Kaartanalyse en Historisch GIS 2019/2020 een update gegeven over de toenmalige stand van zaken. Er waren toen ruim 10.000 objecten geanalyseerd. Aan de hand van illustraties van ontdekte patronen en objecten werd getoond wat er mogelijk is met digitale kaartanalyse. En dan komen er uit de ogenschijnlijke wirwar van objecten pareltjes naar boven waar al heel snel overheen wordt gekeken. Hieronder wordt een aantal van deze objecten uitgelicht.

 

Bedenk vooraf dat we spreken over een wandkaart, die dus op hoogte heeft gehangen, en ook met dat doel is geconstrueerd. De maker moet de bedoeling hebben gehad om de aandacht te vestigen op bepaalde punten op de kaart. Daarom lijken sommige objecten misschien overduidelijk, omdat ze uitgelicht worden, terwijl ze in het grotere geheel normaliter wegvallen (afb. 1 originele kaart en afb. 2 hele kaart, bewerkt).

Afb. 3. Een torentje tussen de huizen.

Afb. 4. Een standbeeld.

 

Wat direct opvalt is het aantal afgebeelde huizen, dat is niet meer dan logisch bij een stadsbeeld. Deze georganiseerde chaos verhult een aantal heel leuke objecten. Een toren, maar dat is niet zo gek toch in een stad? De stad moest immers verdedigd worden. Dat klopt, maar wat doet een toren dan middenin een huizenrij? (afb. 3 toren) NB Zie de kaart onderaan voor lokalisering van de objecten, dat zet het geheel in perspectief.

 

Steden staan vol met standbeelden tegenwoordig; in de hele stad van Cornelis Anthonisz is er slechts één te vinden, enigszins verstopt, maar eigenlijk hiding in plain sight. (afb. 4) Een wat sneller te ontdekken object is de breeuwketel, te vinden op de scheepswerf (links onderin – afb. 5). Weliswaar goed zichtbaar – als je van het bestaan afweet. Of wat te denken van het nog net zichtbare stukje van de noordelijke IJ-oever helemaal rechts onderaan,  met galgen en raderen voor het radbraken? Zoals gewoonlijk waren die buiten de stad geplaatst, zodanig dat reizigers konden zien wat er hen mogelijk te wachten stond indien ze zich niet hielden aan de plaatselijke regels. Amsterdam werd vooral per schip bereikt, dus lag het voor de hand dat de galgen opgesteld waren op een plek die men vanaf het water goed kon zien – en wellicht ook vanwege de riekende lucht …? (afb. 6)

Afb. 5. Breeuwketel.

Afb. 6. Galgenveld.

 

De kaart is uit twaalf verschillende bladen opgebouwd, althans, het origineel zou uit twaalf bladen bestaan. Helaas is dit exemplaar niet helemaal origineel, te zien aan Neptunus die op witter papier is afgedrukt. Het deel rechts bovenin is vervangen door twee bladen, wat met name goed te zien is aan de rand. Dit exemplaar bestaat dus uit dertien bladen (zie onder: afb. 7, vergelijk met afb. 1).

 

Het is niet zo gek dat de genoemde details niet direct opvallen: de wandkaart trekt de aandacht naar de grote bedrijvigheid in de haven, het Damrak en op de Amstel. Honderden zeilboten, schepen en roeiboten zijn druk in de weer met het verschepen van mens en goed (411 om precies te zijn). Dat de aandacht hier naar uit gaat moet de bedoeling zijn geweest van Anthonisz, wat (ook) kan worden opgemaakt uit de bijgaande tekst bovenaan: ‘Die vermaerde Coopstadt van Amstelredam’.

 

Cijfers en aantallen: er zijn 18.806 objecten geanalyseerd, ingedeeld in 11 categorieën en onderverdeed in 94 verschillende attributen. Het laagste aantal attributen van eenzelfde type bedraagt 1 en het hoogste 7871. Nagenoeg de helft van het aantal getekende objecten is water. Er zijn 10 windmolens, 61 kanonnen, 2 breeuwketels, 1 Neptunus, 3540 huizen (diep-, breed- en hoekhuizen), 6 mensen, 2 geiten, 4 koeien en 2 paarden. En voor hen die aanwezig waren op de Jansoniuslezing 2020, het aantal bomen is gegroeid van 634 naar 937. Met de struiken erbij, 999. Kan Amsterdam toch nog een groene stad genoemd worden.

Jornt Leeflang is masterstudent Boekwetenschap aan de UvA, en werkt als stagiair op de Kaartenzaal, bij Allard Pierson | De Collecties van de Universiteit van Amsterdam.

Afb. 7. Wegwijzer (klik op de afbeelding om te vergroten).

 

2020-03-30T15:27:58+00:00

About the Author:

Blogs van gastconservatoren, gastschrijvers en andere gastmedewerkers, van stagiairs en stagiaires, en van bibliotheekmedewerkers van andere afdelingen.